Złota Brama to monumentalna budowla z początku XVII wieku, która otwiera najsłynniejszą część gdańskiej starówki – Drogę Królewską prowadzącą ulicą Długą aż do Długiego Targu. Stojąc przed nią, trudno nie zauważyć, jak różni się od typowych średniowiecznych fortyfikacji – zamiast surowych murów obronnych widać tu bogato zdobioną fasadę z kolumnami, rzeźbami i łacińskimi inskrypcjami. To właśnie tutaj zaczynała się reprezentacyjna trasa, którą do miasta wjeżdżali polscy królowie, a później także Napoleon, de Gaulle czy Hitler.
- imponująca architektura manierystyczna
- bogate rzeźby alegoryczne
- symbol potęgi Gdańska
- historyczne przejście dla królów
- piękne widoki na Drogę Królewską
Historia bramy – od obrony do prestiżu
W XIII wieku w tym samym miejscu stała gotycka Brama Długouliczna, typowa ceglana konstrukcja obronna. Ale na początku XVII stulecia Gdańsk przeżywał swój złoty wiek – miasto bogaciło się na handlu, rozwijało kontakty z całą Europą, a stare fortyfikacje stawały się coraz mniej przydatne wobec nowocześniejszych systemów obronnych.
Wtedy właśnie, w 1612 roku, Rada Miejska postanowiła zastąpić średniowieczną bramę czymś znacznie bardziej okazałym. Projekt powierzono Abrahamowi van den Blockowi, temu samemu architektowi, który zaprojektował słynną Fontannę Neptuna. Budową kierował Hans Strakowski, a prace trwały zaledwie dwa lata – już w 1614 roku brama była gotowa.
Van den Block wykorzystał popularne wówczas wzorce niderlandzkie i włoskie, tworząc budowlę w stylu manierystycznym z nawiązaniami do architektury klasycznej. Choć brama teoretycznie nadal służyła celom obronnym – jej żelazne wrota zamykano przez kolejne dwa stulecia – to funkcja reprezentacyjna zdecydowanie przeważała. To miał być symbol potęgi i bogactwa Gdańska.
Nad bramą widnieje łacińska inskrypcja: „Małe państwa rosną dzięki zgodzie, wielkie upadają wskutek niezgody” – motto szczególnie ważne w wielokulturowym portowym mieście, gdzie obok siebie żyli Polacy, Niemcy, Holendrzy i przedstawiciele wielu innych narodowości.
Co zobaczysz na Złotej Bramie
Brama ma trzy przejścia – szerokie główne w centrum oraz dwa węższe boczne. Dwupoziomowa fasada zdobiona jest kolumnami, gzymsami i czterema ogromnymi oknami. Ale prawdziwą ozdobą są rzeźby.
Od strony zachodniej, czyli od strony Bramy Wyżynnej, stoją cztery figury alegoryczne przedstawiające najważniejsze dla miasta wartości: Pokój, Wolność, Bogactwo i Sławę. Od strony wschodniej, patrząc z ulicy Długiej, znajduje się kolejny zestaw rzeźb. Wszystkie wykonał w XVII wieku gdański artysta Piotr Ringering.
Te posągi to nie tylko dekoracja – miały być swoistą „nauką moralną” dla mieszkańców. Przypominały, że siła miasta opiera się na konkretnych wartościach: zgodzie, sprawiedliwości, roztropności. Warto się im dokładnie przyjrzeć, bo detale są naprawdę imponujące.
Całość wieńczy kamienna balustrada z ośmioma alegorycznymi postaciami, które dodają budowli lekkości i elegancji. W latach 90. XX wieku podczas konserwacji użyto ponad kilograma złota płatkowego do odtworzenia złoceń – stąd zresztą popularna nazwa „Złota Brama”, choć formalnie przyjęła się ona dopiero w 1967 roku.
Droga Królewska – szlak królów i dyktatorów
Przez Złotą Bramę przejeżdżały orszaki królewskie zmierzające na Długi Targ. Zygmunt III Waza, Władysław IV, Jan III Sobieski – wszyscy oni wjeżdżali do Gdańska właśnie tędy. To był moment, gdy miasto pokazywało swoją potęgę i bogactwo.
Później, gdy Gdańsk stracił status wolnego miasta, traktem tym prowadzono innych gości. Niektórzy przybywali w pokojowych celach, jak Charles de Gaulle. Inni, jak Napoleon Bonaparte czy Adolf Hitler, kojarzą się z mniej chlubną kartą historii miasta.
Burzliwe dzieje – od szkoły sztuk do siedziby architektów
W XIX wieku, gdy funkcje obronne bramy definitywnie straciły znaczenie, budynek znalazł nowe zastosowanie. W latach 1804-1874 mieściła się tu Królewska Szkoła Sztuk Pięknych, kierowana między innymi przez Johana Schultza, słynnego gdańskiego rytownika. W tym czasie przebudowano piętro i stworzono połączenia z pomieszczeniami przylegającego Dworu Bractwa św. Jerzego.
II wojna światowa nie oszczędziła Złotej Bramy – budowla uległa poważnym zniszczeniom. Odbudowa rozpoczęła się dopiero w latach pięćdziesiątych według projektu Kazimierza Orłowskiego. Prace trwały od 1957 do 1962 roku.
Po odrestaurowaniu bramę wraz z Dworem św. Jerzego przekazano gdańskiemu oddziałowi Stowarzyszenia Architektów Polskich – funkcję tę pełni do dziś. W latach 1995-1998 przeprowadzono kolejną konserwację, podczas której przywrócono pierwotną barwę fasad i odtworzono kamienne figury na szczycie.
W 1878 roku zniszczone rzeźby zastąpiono ceramicznymi kopiami. Dopiero podczas renowacji w latach 90. XX wieku odkuto je ponownie w kamieniu, przywracając pierwotny wygląd.
Dla kogo jest Złota Brama
Brama nie jest muzeum – nie wejdziesz do środka, nie zobaczysz ekspozycji. To przede wszystkim obiekt do oglądania z zewnątrz i punkt startowy dla spaceru po gdańskiej starówce.
Miłośnicy architektury docenią manierystyczne detale, proporcje budowli i wpływy niderlandzkie. Osoby interesujące się historią znajdą tu punkt wyjścia do zrozumienia, czym był Gdańsk w swoim złotym wieku. Rodziny z dziećmi mogą zrobić efektowne zdjęcia i rozpocząć stąd spacer Drogą Królewską, który jest łatwy nawet z wózkiem.
Fotografowie szczególnie lubią to miejsce o zachodzie słońca, gdy kamienne rzeźby nabierają ciepłego, złotego odcienia. Brama prezentuje się wtedy naprawdę spektakularnie.
Praktyczne informacje – jak zwiedzać Złotą Bramę
Cena: Brama jest dostępna bezpłatnie – można ją oglądać z obu stron i przechodzić przez nią swobodnie o każdej porze dnia i nocy. Nie ma biletów ani opłat za wstęp.
Godziny: Dostępna całą dobę jako element przestrzeni publicznej. Najlepiej odwiedzić ją w ciągu dnia, gdy widoczne są wszystkie detale architektoniczne. Wieczorne oświetlenie także robi wrażenie.
Jak dojechać: Złota Brama znajduje się przy ulicy Długiej w centrum Gdańska. Najbliższe przystanki tramwajowe to „Brama Wyżynna” (linie 2, 3, 6, 8) – stamtąd spacer zajmuje dosłownie minutę. Można też dojść pieszo z Dworca Głównego – to około 15 minut przyjemnego marszu przez Targ Drzewny i Bramę Wyżynną.
Ile czasu przeznaczyć: Sam ogląd bramy to 10-15 minut, jeśli chcesz spokojnie przyjrzeć się rzeźbom i detalom. Ale najczęściej Złota Brama to punkt startowy do dłuższego spaceru – stąd ulicą Długą przez Długi Targ aż do Zielonej Bramy nad Motławą. Cała ta trasa to około 500 metrów pełnych zabytków, kamienic, kawiarni i sklepów. Na spokojny spacer z przystankami warto zarezerwować godzinę, dwie.
Co jeszcze w okolicy: Tuż obok bramy stoi późnogotycki Dwór Bractwa św. Jerzego z lat 1478-1494. Po przejściu przez Złotą Bramę od razu wchodzisz na ulicę Długą z jej kolorowymi kamienicami kupieckimi. Dalej czeka Ratusz Głównego Miasta, Fontanna Neptuna, Dwór Artusa i wiele innych atrakcji.
Parking: W centrum Gdańska parkowanie jest płatne i trudne. Najlepiej zostawić samochód na parkingu P+R przy stacji SKM i dojechać komunikacją miejską. Alternatywnie parking podziemny przy Forum Gdańsk (około 1 km od bramy).
Złota Brama to jedno z najczęściej fotografowanych miejsc w Gdańsku – pojawia się na niezliczonej liczbie pocztówek, przewodników i profili Instagram poświęconych miastu.